tomaten; crispr-cas

WUR-hoogleraar John van der Oost pleit voor CRISPR-Cas in Europa

CRISPR-Cas is revolutionair. Deze techniek kan DNA van organismen veel sneller, nauwkeuriger en efficiënter bewerken. Helaas bepaalde het Europese gerechtshof dat deze techniek in Europa niet zomaar te gebruiken is. “Een gemiste kans”, zegt John van der Oost, professor Microbiologie aan de Wageningen University & Research (WUR). Hij speelt een belangrijke rol in de ontwikkeling van deze techniek. “CRISPR-Cas kunnen we gebruiken om de planeet voor iedereen beter te maken.”

Jammer genoeg is de techniek voor veel bedrijven in Europa niet bruikbaar

John van der Oost; crispr-cas

John van der Oost: “We willen zoveel mogelijk mensen vertellen waar we mee bezig zijn zodat iedereen de fantastische mogelijkheden ervan kan zien.”

Met de techniek CRISPR-Cas kan DNA van organismen op een gemakkelijke manier bewerkt worden. “Hiermee zoeken we de plek op in het DNA waar we een verandering willen aanbrengen. Daar wordt een knip in gemaakt, waarna een foutje in een gen kan worden gerepareerd, een gen kan worden uitgeschakeld, of een nieuw gen kan worden ingebracht.” Revolutionair, omdat je met CRISPR-Cas veel nauwkeuriger en met een paar kleine veranderingen sneller een beter effect bereikt.

Daardoor sluit het veel beter aan bij de natuur waar deze kleine mutaties ook voorkomen. “Neem de tomaat. Sinds dit gewas is ontdekt in Zuid-Amerika zijn er vijftien miljoen van de een miljard genetische bouwstenen gewijzigd om de tomaat te krijgen die we nu kennen. Met CRISPR-Cas kunnen we, ten opzichte van het originele ras, met een stuk of vijftien – een miljoen keer minder – veranderingen in het DNA hetzelfde effect te bereiken. Dus zonder dat we het hele genenpatroon hoeven om te ploegen krijgen we een tomaat die beter smaakt, gezonder is en resistent is tegen ziekten.”

Sneller laten groeien

CRISPR-Cas kan gebruikt worden bij planten, dieren en mensen. “Voor veel gewassen is aangetoond dat het werkt. Denk aan het sneller laten groeien van planten of aan het verwijderen van ziekte-veroorzakende onderdelen, zoals allergenen uit pinda’s of gluten uit tarwe.”

Ook kan de techniek worden ingezet om dieren resistent te maken tegen bepaalde virussen of bijvoorbeeld bepaalde lichamelijke kenmerken aan te passen. “Bij runderen kan CRISPR-Cas worden gebruikt voor hoornloosheid. Door een gen uit te schakelen worden de koeien zonder hoorns geboren, zodat ze elkaar er niet mee kunnen verwonden.” Eveneens wordt CRISPR-Cas in de farmaceutische industrie gebruikt om te onderzoeken wat deze techniek bijvoorbeeld kan betekenen bij bloedziekten en bepaalde vormen van kanker. “Ook in Wageningen doen we veel onderzoek naar CRISPR-Cas in relatie tot food en health. Daarin werken we samen met uiteenlopende bedrijven.”

Sinds de tomaat is ontdekt in Zuid-Amerika zijn er vijftien miljoen van de één miljard genetische bouwstenen gewijzigd om de tomaat zo te krijgen die we nu kennen. Met CRISPR-Cas kunnen we met een handvol kleine veranderingen in het DNA hetzelfde effect te bereiken.

Het artikel gaat verder onder de video

Fikse deuk

Jammer genoeg is de techniek voor veel bedrijven in Europa niet bruikbaar. De hoogste rechter binnen het Europese Hof van Justitie sprak in juli 2018 uit dat CRISPR-Cas onder dezelfde regels valt als genetische modificatie (GMO). Dat betekent dat bedrijven producten met deze techniek erin pas op de markt mogen brengen als ze het als GMO registreren. “Grote flauwekul, want veranderingen die met CRISPR-Cas worden gerealiseerd komen ook in de natuur voor.” Zo kijken ook andere landen ernaar, zoals de Verenigde Staten en Canada, die CRISPR-Cas niet zien als GMO en dus toestaan.

Deze uitspraak pakt vooral nadelig uit voor kleinere bedrijven in Europa. Zij kunnen de aanvraag voor een GMO vaak niet bekostigen omdat ze aan verregaande veiligheidseisen moeten voldoen. Daarnaast duurt een dergelijke aanvraagprocedure gemiddeld zo’n vijf jaar en de ontwikkelingen gaan ondertussen razendsnel.

Dit levert een fikse deuk op voor de marktpositie van deze bedrijven. Want ondertussen komen gewassen, die met CRISPR-Cas zijn aangepast, gewoon de Europese markt op. “Officieel moeten deze als GMO worden geregistreerd. Niemand kan echter zien op welke manier deze gewassen veranderd zijn omdat dit niet te onderscheiden is van de evolutie die sowieso in de natuur plaatsvindt. Hoe kun je de regels dan handhaven?”

Regels gelijk trekken

Verschillende universiteiten ontwikkelden inmiddels initiatieven om aan te geven dat dit geen goede zaak is. Dit zorgde er onder andere voor dat minister van LNV, Carola Schouten, er in Brussel voor pleit de regels gelijk te trekken met de Verenigde Staten en Canada.

Denk bijvoorbeeld aan designer-baby’s. Met dat soort ontwikkelingen moeten we terughoudend zijn

John van der Oost denkt, net als het overgrote deel van zijn collega’s, dat het daarbij goed is onderscheid te maken tussen kleine en grote veranderingen aan de gen-bouwstenen. “Als je bijvoorbeeld duizend of meer bouwstenen gaat veranderen lijkt het me goed de GMO-regels na te leven. 99 van de honderd keer gaat dit goed, maar we kunnen niet helemaal uitsluiten dat dit tot onverwachte bijverschijnselen leidt.” Daarmee voorkom je volgens de professor ook dat CRISPR-Cas wordt gebruikt om zaken een verkeerde kant op te sturen. “Denk bijvoorbeeld aan designer-baby’s. Met dat soort ontwikkelingen moeten we terughoudend zijn.”

Optreden op Lowlands

Ondertussen zit John van der Oost niet stil. Samen met andere wetenschappers wil hij het grote publiek bereiken om uit te leggen wat CRISPR-Cas is en waar ze het voor willen gebruiken. Zo gaf hij in de zomer van 2019 een optreden op Lowlands waar hij met hoogleraar Annelien Bredenoord en  festivalgangers in gesprek gaat over het knippen en plakken van DNA.

We willen zoveel mogelijk mensen vertellen waar we mee bezig zijn zodat iedereen de fantastische mogelijkheden ervan kan zien.” Zo vertelt hij dat deze techniek het mogelijk maakt zonder bestrijdingsmiddelen voldoende gezond voedsel te produceren, ook op plekken waar dit nu nog moeilijk gaat, zoals in Afrika. “Dat wordt steeds belangrijker. Vooral over vijftig tot honderd jaar als ons klimaat veranderd is en we met nog veel meer mensen op aarde rondlopen. Dat is niet alleen van belang voor boeren en bedrijven, maar ook voor consumenten. CRISPR-Cas kunnen we gebruiken om de planeet voor iedereen beter te maken.”

Meer over wetenschap en genen

FacebookTwitterEmailLinkedInWhatsApp